Lieven

Introductie Literair Podcasten

8 februari 2019, A-LAB, Amsterdam.

Workshop door: Dennis Gaens
Tekst: Misha Melita

Dit is een verslag van de eerste bijeenkomst van het pilot programma dat door Stichting Podcastnetwerk in samenwerking met het Nederlands Letterenfonds wordt georganiseerd. De eerste workshop werd op 8 februari 2020 gegeven door dichter en podcastmaker Dennis Gaens. Deze bijeenkomst was een inleiding in de wereld van de literaire podcasts.

De wereld van de literaire podcast wordt steeds groter. Uitgevers gaan aan de slag met het maken van podcasts, journalisten wagen zich aan het medium en ook schrijvers maken steeds vaker een podcast. Soms bij een specifiek boek, soms ter achtergrond van een boek, maar een podcast kan ook helemaal los staan van een boek. Ook de vormen zijn uiteenlopend: van chatcasts tot hoorspel, en van monoloog tot wandeling. In dit verslag komen de verschillende vormen van literaire podcasts aan bod, met veel voorbeelden om te luisteren en tot slot een paar praktische opdrachten om mee aan de slag te gaan.

Categorieën van literaire podcasts:

  • Podcasts over/met literatuur
  • Boekverpodcastingen
  • Hoorspel
  • Situationeel proza/monoloog
  • Literaire non-fictie

Podcasts over literatuur

Ten eerste worden er een heleboel podcasts gemaakt over literatuur. Zo hebben uitgeverijen  de podcast ontdekt. Vaak interviewen uitgevers/redacteuren in die podcasts hun auteurs, zoals in de podcast van Atlas Contact en OORschot, de podcast van uitgeverij van Oorschot. Soms bedenken ze een iets meer origineel format zoals Lopen met Lebowski waarin redacteur Jasper Henderson steeds met een andere schrijver een wandeling maakt op een plek die belangrijk is voor zijn/haar nieuwste boek.

Daarnaast zijn er literaire en journalistieke organisaties die podcasts maken over literatuur. Zoals de Poëziepodcast van Vrij Nederland en SLAA. BoekenFM, dat wordt gemaakt door De Groene Amsterdammer en Das Mag. De Poëziepodcast lijkt qua vorm erg op The New Yorker Poetry Podcast. Dennis Gaens maakt de podcast De Schrijfopdracht, die hoort bij literatuurfestival Nieuwe Types.

Tot slot zijn er nog auteurs en radiomakers die podcasts maken over literatuur, een voorbeeld is Het Verhaal, waarin schrijver Monique Huijdink schrijvers interviewt. En De Grote Vriendelijke Podcast, waarin twee recensenten met kinderboekenschrijvers over hun boek praten. In het Engels taalgebied zijn er nog veel meer auteurs en radiomakers die over literatuur podcasten. Een mooi voorbeeld is Death of a 1000 cuts, van de Britse dichter Tim Clare, waarin hij schrijvers en dichters interviewt maar ook feedback geeft op de eerste pagina van boeken van beginnende schrijvers en op zoek gaat naar de wetenschap achter schrijven. Tot slot de podcast I Should be Writing van Mur Lafferty, die vooral science fiction en horror-schrijvers interviewt. 

Podcast met literatuur

Deze categorie lijkt op de vorige, met de toevoeging dat het niet alleen over literatuur gaat maar er ook literatuur ín de podcast zit. Een van de oudste Nederlandstalige voorbeelden is CityBooks, dat door deBuren wordt gemaakt. Schrijvers worden uitgenodigd om een periode in een stad te verblijven en op basis daarvan een verhaal te maken. Dat verhaal wordt opgenomen en vormt een podcastaflevering. Ondercast, de podcast die Dennis Gaens tot 2018 maakte, is een literair tijdschrift in de vorm van een podcast. In dezelfde categorie, maar dan in het Engels, is er The Paris Review.

Boekverpodcastingen

Sommige podcasts horen bij een specifiek boek. Soms worden daarvoor podcastmakers aangetrokken, denk aan audiocollectief Schik die bij het boek Laura H. van Thomas Rueb een gelijknamige podcast maakte. De Correspondent maakte een podcastserie bij het boek De Tweede, van Lynn Berger. Deze podcasts bieden extra achtergrond bij het boek, hoewel ze ook meestal prima los geconsumeerd kunnen worden. Andere ‘boekverpodcastingen’ blijven nog dichter bij het boek. Paulien Cornelisse las bijvoorbeeld het hele boek De Verwarde Cavia voor, en verspreidde die opnames als podcast. Het boek Concept M. van Aafke Romeijn is voorgelezen en als album uitgebracht en te beluisteren via Spotify. 

Je kunt je daarbij afvragen wanneer iets een podcast is en wanneer een audioboek. In het geval van De Verwarde Cavia lijkt het eindproduct erg op een luisterboek, maar omdat het gratis te beluisteren is via een podcastapp is het ook een podcast. Het gaat hierbij dus minder om de vorm maar om de distributiemethode: een podcast is een mp3-bestand dat op het internet is geplaatst en via een RSS-link verspreid wordt. Op het Podcastfestival 2019 vond een panelgesprek plaats over de vraag of podcasts en boeken elkaar aanvullen, of soms misschien in de weg zitten. Luister het gesprek, onder leiding van Dennis Gaens, hier terug.

Het hoorspel 

Nederland heeft een hoorspeltraditie, tegenwoordig op de radio teruggebracht naar een halfuur per week, die traditioneel wordt gedomineerd door theatermakers. Op de radio spreken ze dan ook vaak van ‘radiodrama’, in plaats van ‘radiofictie’. Een voorbeeld van een productie uit deze traditie is het hoorspel Het Bureau (1979) naar het boek van J. Voskuil. Waarbij opvalt hoe letterlijk het boek hier is omgezet in een hoorspel. Wanneer de acteurs een huis binnenkomen hoor je het geluid van een deur die opengaat, voetstappen op de trap en een fluitketel fluit als de thee bijna klaar is. Wat er aan sounddesign is, is heel letterlijk en vrij kaal. Dat komt onder andere omdat deze productie stamt uit een tijd dat radio werd geluisterd in de woonkamer of in de auto, veel geluidseffecten zou je dus niet meekrijgen en zouden bovendien de stemmen van de acteurs snel overstemmen. 

De Verenigde Staten hebben ook een rijke hoorspeltraditie, waarbij The War of the Worlds (1938) waarschijnlijk het bekendste hoorspel is, geregisseerd door Orson Welles naar het boek van H.G. Wells. Het verhaal gaat over een invasie van marsmannetjes, en in het hoorspel hoor je de reportages van deze invasie door een radiozender. Dit hoorspel is vooral bekend geworden omdat het veel commotie zou hebben veroorzaakt onder Amerikaanse burgers die het hoorspel voor echt aanhoorden. Je zou het kunnen zien als een vroege vorm van mockumentary.

Ook Engeland kent een rijke hoorspelgeschiedenis en produceert nog altijd veel audiofictie. Zo is er de hoorspelsoap The Archers, waarvan sinds 1951 elke dag een aflevering op de radio te horen is, en die nu ook als podcast wordt verspreid. In Duitsland wordt ook nog altijd veel radiofictie gemaakt. Een van de verklaringen daarvoor is dat Duitsland veel verschillende radiozenders kent, die elk hun eigen hoorspelen maken. Die rijkheid aan zenders komt waarschijnlijk doordat de geallieerden na de Tweede Wereldoorlog niet wilden dat er één grote zender zou ontstaan, om te voorkomen dat er via die weg politieke propaganda zou kunnen worden verspreid. In Duitsland valt tegenwoordig op dat het medium openstaat voor jonge, experimentele schrijvers.

Voorbeelden van hedendaagse hoorspelen zijn bijvoorbeeld Homecoming, van Gimlet Media. Hetzelfde productiehuis maakte daarna ook nog Sandra. Deze moderne hoorspelen zijn intensieve producties, met veel sounddesign, effecten, uitgebreide scripts en dure acteurs. Het op deze manier produceren van een hoorspel is daarom ook erg kostbaar.

Situationeel proza / monoloog

Een manier om deze kosten iets te drukken is audiofictie te maken met minder dialogen op locatie. Dat werkt het beste als er inhoudelijk een logische reden is dat het personage op dat moment een monoloog uitspreekt. Een voorbeeld daarvan is de Amerikaanse podcast Alice Isn’t Dead, waarin een vrachtwagenchauffeur op zoek gaat naar haar verloren vriendin. Tijdens haar zoektocht stuurt ze via de radio steeds updates en berichten aan haar vriendin. Ook in The Deca Tapes, wordt gebruikgemaakt van datzelfde principe. Een journalist vindt anonieme tapes van een ruimteschip waar tien mensen lijken te zijn opgesloten. Aan de hand van de tapes worden hun verhalen verteld. In deze Podcastclub vertelt Lex Noteboom over zijn maakproces.

Een andere Nederlandse productie is De Kloof, waarbij schrijvers werden gevraagd een monoloog te schrijven die vervolgens werden uitgewerkt tot podcastafleveringen. Hierbij is literatuur leidend en wordt het sounddesign aangepast op het verhaal.

Literaire non-fictie

De laatste categorie literaire podcasts zijn podcasts die zijn gebaseerd op de werkelijkheid maar toch meer literair dan journalistiek zijn. De bekende producties van audiocollectief Schik, Bob en El Tarangu, zijn hier voorbeelden van. Het zijn vaak verhalen met een verteller, waarbij het persoonlijke motief en de zoektocht van de verteller een grote rol spelen en literaire gereedschappen worden toegepast. Er wordt gespeeld met het verhaal. Een ander voorbeeld is de Amerikaanse podcast Heavyweight, gemaakt door Jonathan Goldstein. In de meeste afleveringen gaat Goldstein op zoek naar een oplossing voor een probleem van een luisteraar, waarbij hij uitgebreide voice-overs en een duidelijke narratief toevoegt. Misschien wel het bekendste voorbeeld van een literaire non-fictie podcast, en zeker de meeste geprezen, is de podcast S-town. De maker, Brian Reed, begint iedere aflevering met een metaforische vertelling. Hij maakt gebruik van veel beeldende taal, en gebruikt herhaling om zijn verhaal kracht bij te zetten.

Termen 

Voice-over: opname in de studio 
Tape:
geluid op locatie 
Atmos:
sounddesignterm voor atmosfeer. Ook wel ‘auditieve backdrop’: het geluid dat je op de achtergrond hoort. 
Puntgeluid:
specifieke geluiden die niet noodzakelijk deel uitmaken van de atmos maar wel op die plek gebeuren. Denk aan een blaffende hond. 
Spot fx:
puntgeluiden die je ter plekke opneemt, vaak een handeling van het personage. Bijvoorbeeld tegen een prullenbak aantrappen.

Script

Vaak wordt voor hoorspelen het BBC-format aangehouden voor het maken van een script, aan het eind van dit verslag vind je daarvan een voorbeeld. Op hun website geeft de BBC ook voorbeelden van scripts die volgens deze methode zijn opgezet.

Podcastnetwerk organiseert reeks workshops en de Podcastclub gaat on tour

Podcastnetwerk organiseert reeks workshops en de Podcastclub gaat on tour

Eén podcastaflevering is geen podcast, zeggen wij bij het Podcastnetwerk wel eens tegen elkaar. En eigenlijk is één podcastevenement – het Podcastfestival – vanuit het Podcastnetwerk ook geen evenement. Daarom organiseren we vanuit het netwerk het komende halfjaar een aantal podcastgerelateerde evenementen voor aspirerende podcastmakers en -fans. In dit bericht brengen we jullie daar alvast van op de hoogte.

Pilot workshopreeks ‘literair podcasten’ Letterenfonds

In opdracht van het Nederlands Letterenfonds organiseert het Podcastnetwerk in februari 2020 een pilot workshopreeks ‘literair podcasten’. In vier bijeenkomsten maken (jonge) schrijvers, kennis met het medium podcast. Ze onderzoeken hoe ze audio als uitgangspunt kunnen nemen en ontwikkelen nieuw materiaal. De workshops worden gegeven door Dennis Gaens (Wintertuin, Nijmegen), Amanda Brouwers (Podgront ,Groningen), Aletta Becker (Schrijversvakschool , Groningen) en Geert van de Wetering (De Kostgangers, Amsterdam).

De deelnemers zijn door het Letterenfonds geselecteerd; uitgenodigd zijn de debutanten die in de afgelopen jaren een startersbeurs ontvingen.

Maart 2020 vindt een presentatie- en netwerkbijeenkomst plaats, waar de deelnemers hun voorlopige resultaten delen. De precieze datum wordt nog bekendgemaakt. Indien je belangstelling hebt om hierbij aanwezig te zijn kunt je mailen naar: s.meeuwissen@letterenfonds.nl

Op de website van het Podcastnetwerk worden de komende weken verslagen van de workshops gepubliceerd. Zodat ook iedereen die er niet bij is, er toch iets van op kan steken.

Podcastclub on Tour

Stichting Podcastnetwerk heeft van het Fonds voor Cultuurparticipatie binnen de regeling ‘Maakruimte voor Cultuur’ een toekenning gekregen voor het activiteitenprogramma Podcastclub on Tour en de Podcastakademie.

In het komend halfjaar zal de Podcastclub (een soort boekenclub, maar dan voor podcasts) met een nieuwe redactie een zestal edities produceren. On tour: dus buiten het vertrouwde Amsterdam. Bij voorkeur behandelen we een Nederlandstalige, verhalende podcast in de buurt van waar het verhaal zich afspeelt. Heb je een suggestie voor een autonoom geproduceerde podcast, ergens in Nederland? Mail de redactie van de Podcastclub op info@podcastnetwerk.nl

Foto door Gijs de Koning
Foto door Gijs de Koning

Podcastakademie

De Podcastakademie gaat in het tweede kwartaal van 2020 van start in de Tolhuistuin (te Amsterdam) en loopt door tot de zomer. Het programma bestaat uit vijf workshops die allemaal een ander facet van het podcastproductieproces beslaan. Denk hierbij aan apparatuur- en stemgebruik, creatief monteren, sound design en afmixen. In iedere workshop is plek voor maximaal vijftien deelnemers. De workshops zullen maximaal één dag in beslag nemen en tegen een voordelig tarief worden aangeboden. Het gehele programma is met een passe-partout te volgen. Zo willen we stimuleren dat jij met jouw podcastidee aan de slag kunt, en aan het eind van de reeks zelf jouw idee in elkaar kunt gaan zetten (én publiceren).

Het volledige programma van de Podcastclub on tour en de Podcastakademie wordt in maart bekendgemaakt.

‘De Witte Stok’ wint eerste pitchwedstrijd op het Podcastfestival 2019

Pitchwedstrijd winnaars Tatjana Wehrmann en Sander Smale

Dit jaar vond op het Podcastfestival 2019 voor het eerst een pitchwedstrijd plaats. Maar liefst dertig ambitieuze podcastmakers stuurden een pitch in, waarvan er tien werden geselecteerd. Deze werden tijdens een live juryoverleg besproken op het Podcastfestival. De jury koos de podcast ‘De Witte Stok’ uiteindelijk tot winnaar. 


De Witte Stok is een idee van Tatjana Wehrmann en Sander Smale. Beiden zijn blind en nemen in de podcast de luisteraars mee in hun dagelijks leven, hoe tech hen helpt en dwars zit, en over alles waar ze ‘letterlijk en figuurlijk tegenaan lopen’. Het besluit was unaniem en de jury roemde de makers om hun verrassende insteek en unieke perspectief. De jury bestond uit Daniëlle Emans (De Kostgangers), Anne Janssens (Dag en Nacht Media), Mariam El Maslouhi (Dipsaus) en Martijn Bovée (Auto.nl). 


De winnaars waren aanwezig bij het jury-overleg, “Dit zagen we niet aankomen,” reageerde Sander Smale gevat na het in ontvangst nemen van de prijs. Smale en Wehrmann winnen een jaar lang begeleiding van Dag en Nacht Media bij het maken van hun podcast. Tevens kregen ze een Zoom H6 audiorecorder, professionele microfoons en een podcastadvertentiedeal met Auto.nl. Op het Podcastfestival 2020 moet de podcastserie af zijn, want dan vindt de officiële lancering van de podcast plaats. 

Kon je er helaas niet bij zijn maar ben je wel heel benieuwd naar de andere pitches en het jury-overleg? Luister dan hier naar de eerste aflevering van de Podcastfestivalpodcast 2019 met daarin de gehele opname van het overleg én de reactie van de winnaars.